परिवर्तन

वि.सं. २०२८ साल (सन् १९७१) मा प्रदर्शनमा आएको नेपाली चलचित्र ‘परिवर्तन’ नेपाली चलचित्र इतिहासको एक महत्वपूर्ण मोडका रूपमा चिनिन्छ। नेपाल सरकारको सूचना विभागद्वारा निर्माण गरिएको यो चलचित्र तत्कालीन राज्य–प्रेरित सांस्कृतिक अभियानको हिस्सा थियो। त्यस समय नेपाली समाज परम्परागत सोच र आधुनिक चेतनाको बीचमा संक्रमणकालीन अवस्थामा थियो, र यही सामाजिक परिवेशलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले यो चलचित्र निर्माण गरिएको मानिन्छ।

‘परिवर्तन’ नामले नै संकेत गरेझैँ, चलचित्रले समाजमा जागरण, सुधार र सकारात्मक रूपान्तरणको सन्देश दिन खोजेको थियो। ग्रामीण परिवेश, पारिवारिक मूल्य–मान्यता र सामाजिक जिम्मेवारी जस्ता विषयवस्तु यसमा समेटिएका थिए। सरकारी तवरबाट निर्माण भएकाले यसमा राष्ट्रियता, अनुशासन र विकासका सन्देशहरू पनि प्रस्ट देखिन्छन्।

त्यतिबेला नेपाली चलचित्र उद्योग प्रारम्भिक चरणमै रहेकाले यस्तो सरकारी पहलले चलचित्र माध्यमप्रति आम नागरिकको विश्वास बढाउन ठूलो भूमिका खेलेको थियो। यस चलचित्रले नेपालमा योजनाबद्ध ढंगले चलचित्र निर्माण गर्ने अभ्यासलाई मजबुत बनाएको मानिन्छ।

‘परिवर्तन’ का निर्देशक हीरासिंह कार्की थिए, जो नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा समर्पित र दूरदर्शी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। उनको निर्देशनमा चलचित्रले सामाजिक यथार्थ र सन्देशमूलक कथालाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो। कार्कीले कथालाई सरल तर प्रभावकारी शैलीमा प्रस्तुत गर्दै दर्शकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने प्रयास गरेका थिए।

निर्माण पक्षमा नेपाल सरकारको सूचना विभाग प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न थियो। सरकारी निकायबाट निर्माण भएकाले यसमा प्राविधिक र व्यवस्थापन पक्षलाई विशेष प्राथमिकता दिइएको थियो। त्यो समयमा सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद चलचित्र निर्माण हुनु आफैंमा ठूलो उपलब्धि मानिन्छ।

यस चलचित्रको निर्माणपछि नेपालमा संस्थागत रूपमा चलचित्र निर्माण गर्ने सोच बलियो बन्न पुग्यो। पछि स्थापना भएको Royal Nepal Film Corporation (नेपाल चलचित्र संस्थान) ले व्यावसायिक र योजनाबद्ध चलचित्र निर्माणमा थप ऊर्जा प्रदान गर्‍यो। ‘परिवर्तन’ ले नै यस संस्थागत विकासका लागि आधार तयार पारेको मानिन्छ।

यस चलचित्रमा तत्कालीन समयका चर्चित कलाकारहरूको अभिनय रहेको थियो। शिव शंकर मानन्धर ले मुख्य भूमिकामा सशक्त अभिनय प्रस्तुत गरेका थिए। उनको स्वाभाविक अभिनय शैली र संवाद प्रस्तुति दर्शकमाझ लोकप्रिय बनेको थियो।

त्यस्तै, भुवन चन्द (थापा) ले मुख्य अभिनेत्रीको भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्। उनलाई नेपालकी पहिलो नायिकाका रूपमा पनि चिनिन्छ। उनको अभिनयले महिला पात्रको संवेदनशीलता र दृढतालाई प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेको थियो।

यस चलचित्रबाट अभिनय यात्रा सुरु गरेका नीर शाह पछि नेपाली चलचित्र क्षेत्रका महत्वपूर्ण व्यक्तित्व बने। साथै यज्ञनाथ घिमिरे, रीता थापा र यादव खरेलजस्ता कलाकारहरूको उपस्थिति पनि चलचित्रलाई सशक्त बनाउने पक्षमध्ये एक थियो।

‘परिवर्तन’ को संगीत पक्ष पनि अत्यन्त प्रभावशाली थियो। प्रसिद्ध गायिका तारा देवी ले यस चलचित्रका गीतहरूमा स्वर दिएकी थिइन्। उनका मधुर र भावपूर्ण आवाजले चलचित्रका भावनात्मक दृश्यहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाएको थियो।

चलचित्रको कथा तथा पटकथा जनार्दन समले तयार पारेका थिए, जसले सामाजिक यथार्थ र सुधारको सन्देशलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। कथा संरचना सरल भए पनि सन्देश गहिरो र प्रभावकारी थियो।

छायांकन वैकुण्ठमान मास्केले गरेका थिए। सीमित प्रविधिका बाबजुद दृश्य संयोजन, प्रकाश व्यवस्थापन र फ्रेम संरचनाले चलचित्रलाई गुणस्तरीय बनाएको थियो। यसले नेपाली चलचित्रमा प्राविधिक सुधारको सम्भावना देखाएको थियो।

‘परिवर्तन’ केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई सामाजिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने माध्यमका रूपमा निर्माण गरिएको थियो। यसले शिक्षा, समानता र सकारात्मक सोचको सन्देश प्रवाह गर्दै दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाएको थियो। सामाजिक सुधारको विषयवस्तु भएकाले यो चलचित्र जनचेतनामूलक अभियानसरह प्रभावकारी बन्यो।

यस चलचित्रले नेपाली समाजमा चलचित्र माध्यमको प्रभावकारिता प्रमाणित गर्‍यो। सरकारी संलग्नतामा बनेको भएकाले यसले राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक पहुँच पायो। यसबाट चलचित्र क्षेत्रप्रति राज्यको चासो र प्रतिबद्धता स्पष्ट देखियो।

समग्रमा, ‘परिवर्तन’ नेपाली चलचित्र इतिहासको एक महत्वपूर्ण कोसेढुंगा हो। यसले संस्थागत विकास, प्राविधिक उन्नति र सामाजिक सन्देश प्रवाहको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। आज पनि यो चलचित्र नेपाली चलचित्र विकास यात्राको आधारशिला मानिन्छ।