पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाह आधुनिक नेपालको निर्माणसँग अविच्छिन्न रूपमा जोडिएका ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। ११ जनवरी १७२३ मा जन्मिएका उनी गोरखा राज्यका अन्तिम राजा तथा एकीकृत नेपालका प्रथम राजा बने। अठारौँ शताब्दीको नेपाल साना–साना बाइसे र चौबिसे राज्यहरूमा विभाजित थियो, जहाँ आपसी संघर्ष, सत्ता लोभ र अस्थिरता व्यापक थियो। यस्तो परिस्थितिमा राष्ट्रिय एकताको अवधारणा अत्यन्त आवश्यक भए पनि त्यसतर्फ ठोस कदम चाल्ने नेतृत्व अभाव थियो। पृथ्वीनारायण शाहले यही ऐतिहासिक आवश्यकता पहिचान गर्दै एकीकृत र सुदृढ राष्ट्र निर्माण गर्ने लक्ष्य अघि सारे।

उनको दृष्टिकोण केवल भौगोलिक विस्तारमा सीमित थिएन, बरु दीर्घकालीन राष्ट्रिय स्थायित्व र स्वतन्त्रताको संरक्षणमा केन्द्रित थियो। उनले नेपाललाई बाह्य शक्तिहरूको प्रभावबाट जोगाउँदै आत्मनिर्भर राष्ट्र बनाउने सपना देखेका थिए। भारततर्फ ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीको प्रभाव बढ्दै गइरहेको र उत्तरतर्फ चीन–तिब्बत क्षेत्र शक्तिशाली बन्दै गइरहेको अवस्थामा नेपाललाई सन्तुलित र सुरक्षित राख्न उनले रणनीतिक सोच अपनाए। यही कारणले उनी केवल विजेता राजा मात्र नभई दूरदर्शी चिन्तकका रूपमा स्थापित भए।

पृथ्वीनारायण शाहको योगदानले नेपाललाई मध्यकालीन राजनीतिक विखण्डनबाट निकालेर आधुनिक राष्ट्रतर्फ डोर्यायो। उनले राष्ट्रिय पहिचान, एकता र स्वाभिमानलाई प्राथमिकता दिए। “चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी” भन्ने उनको विचारले विविधतामा एकताको भावना झल्काउँछ। आज पनि उनी राष्ट्रनिर्माता, एकीकरणकर्ता र दूरदर्शी शासकका रूपमा सम्मानित छन्। नेपालको इतिहासमा उनको भूमिका आधारशिला सरह मानिन्छ, जसले वर्तमान नेपालको स्वरूप निर्माणमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

पृथ्वीनारायण शाहको जन्म गोरखा दरबारमा राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावती देवीका ज्येष्ठ पुत्रका रूपमा भएको थियो। राजपरिवारमा जन्मिएका कारण उनले सानैदेखि दरबारी संस्कार, अनुशासन र राज्य सञ्चालनका प्रारम्भिक पक्षहरू बुझ्ने अवसर पाए। दरबारको वातावरण राजनीतिक छलफल, सैन्य तयारी र प्रशासनिक गतिविधिले भरिपूर्ण हुन्थ्यो, जसले उनको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। बाल्यकालमै उनले शासन, कूटनीति र शक्तिसन्तुलनका विषयमा चासो देखाएका थिए।

उनको प्रारम्भिक शिक्षा दरबारमै ब्राह्मण गुरुहरूबाट सुरु भयो। उनले धर्मशास्त्र, राजनीति, इतिहास, युद्धकला तथा कूटनीतिक व्यवहारसम्बन्धी ज्ञान प्राप्त गरे। साथै घोडचढी, तरबारबाजी र सैनिक तालिममा दक्षता हासिल गरे। उनी अध्ययनशील र जिज्ञासु स्वभावका थिए, जसले गर्दा उनी केवल युद्धकला मात्र होइन, राज्य सञ्चालनका सिद्धान्तमा पनि पारंगत भए।

युवा अवस्थामै उनले छिमेकी राज्यहरूको गतिविधि नजिकबाट अवलोकन गर्न थाले। काठमाडौँ उपत्यकाको आर्थिक समृद्धि, व्यापारिक महत्त्व र राजनीतिक अवस्थाले उनलाई प्रभावित गरेको थियो। उनले साना राज्यहरूको कमजोरी, आपसी द्वन्द्व र अवसरहरूलाई विश्लेषण गर्दै भविष्यका योजनाहरू बनाएका थिए। यसरी बाल्यकाल र युवावस्थामा प्राप्त अनुभव र शिक्षा नै पछि गएर नेपाल एकीकरण अभियानको आधार बने।

वि.सं. १८०० (सन् १७४३) मा पिता नरभूपाल शाहको निधनपछि पृथ्वीनारायण शाह केवल २० वर्षको उमेरमा गोरखाको सिंहासनमा आरूढ भए। त्यतिबेला गोरखा राज्य सानो, सीमित स्रोतसाधन भएको र वरिपरि शक्तिशाली राज्यहरूले घेरिएको अवस्थामा थियो। यद्यपि राज्य सानो भए पनि गोरखाली सैनिकहरूको साहस, अनुशासन र वीरताले विशेष पहिचान बनाइसकेको थियो। युवा राजा पृथ्वीनारायण शाहले यही आधारलाई बलियो बनाउँदै राज्य विस्तारको दीर्घकालीन योजना बनाउन थाले। सिंहासनारोहणसँगै उनले केवल परम्परागत शासन चलाउने होइन, राज्यलाई शक्तिशाली बनाउने लक्ष्य स्पष्ट रूपमा तय गरे।

सिंहासनमा बसेपछि उनले प्रशासनिक संरचनामा सुधार गर्न सुरु गरे। उनले भारदारहरूको भूमिकालाई सन्तुलित राख्दै राज्य सञ्चालनमा अनुशासन कायम गर्न प्रयास गरे। सैन्य शक्तिलाई सुदृढ पार्न उनले सैनिक सङ्गठन व्यवस्थित गरे, हतियार संकलन गरे र तालिममा जोड दिए। साथै छिमेकी राज्यहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राख्दै अनुकूल अवसरको प्रतीक्षा गरे। उनी हतारमा आक्रमण गर्नेभन्दा दीर्घकालीन योजना बनाउने रणनीतिक शासक थिए।

उनको सिंहासनारोहण केवल शासन परिवर्तन मात्र थिएन; त्यो नेपालको इतिहासमा नयाँ युगको प्रारम्भ थियो। उनले गोरखालाई एक सानो राज्यबाट भविष्यको एकीकृत राष्ट्रको आधारभूमिमा रूपान्तरण गर्ने अभियान सुरु गरे। यही समयदेखि नेपाल एकीकरणको सपना योजनाबद्ध रूपमा अघि बढ्न थाल्यो। युवा उमेरमै देखाएको परिपक्वता, धैर्यता र दूरदृष्टिले उनलाई अन्य समकालीन शासकहरूभन्दा फरक बनायो।

पृथ्वीनारायण शाहको सबैभन्दा ऐतिहासिक र महत्वपूर्ण कार्य नेपाल एकीकरण अभियान हो। अठारौँ शताब्दीमा नेपाल भूभाग ५४ भन्दा बढी साना राज्यहरूमा विभाजित थियो, जसलाई बाइसे र चौबिसे राज्य भनिन्थ्यो। यी राज्यहरूबीच आपसी द्वन्द्व र अस्थिरता थियो, जसले समग्र क्षेत्रलाई कमजोर बनाएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले यो अवस्था परिवर्तन गर्न एकीकृत राष्ट्र निर्माण गर्ने अभियान सुरु गरे।

उनको पहिलो प्रमुख लक्ष्य नुवाकोट थियो, जुन व्यापारिक तथा रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान थियो। सन् १७४४ मा नुवाकोट विजय गर्नु उनको एकीकरण अभियानको पहिलो ठूलो सफलता बन्यो। त्यसपछि उनले क्रमशः मकवानपुर, कीर्तिपुर र काठमाडौँ उपत्यकातर्फ ध्यान केन्द्रित गरे। उनले प्रत्यक्ष युद्धका साथै आर्थिक नाकाबन्दी, कूटनीतिक चाल र धैर्यपूर्ण रणनीति अपनाए। यसले उनको युद्धकौशल र दीर्घकालीन सोचलाई स्पष्ट देखाउँछ।

१७६८ मा काठमाडौँ विजय गरेपछि उनले त्यहाँ राजधानी स्थापना गरे, जसले एकीकृत नेपालको औपचारिक सुरुवात गर्‍यो। भक्तपुर र ललितपुर विजयसँगै उपत्यका पूर्ण रूपमा गोरखा राज्यमा समाहित भयो। यो अभियानले नेपाललाई राजनीतिक रूपमा एकीकृत मात्र गरेन, राष्ट्रिय पहिचान र स्थायित्वको आधार पनि तयार गर्‍यो। पृथ्वीनारायण शाहको यो ऐतिहासिक अभियानले आधुनिक नेपालको निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेलेको छ।

काठमाडौँ उपत्यका अठारौँ शताब्दीमा नेपालको सबैभन्दा समृद्ध र महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्थ्यो। यहाँ काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुर गरी तीन मल्ल राज्यहरू अस्तित्वमा थिए। कला, संस्कृति, व्यापार र वास्तुकलामा अत्यन्त उन्नत भए पनि राजनीतिक रूपमा यी राज्यहरू आपसी द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धामा कमजोर बनेका थिए। यही कमजोरीलाई पृथ्वीनारायण शाहले रणनीतिक रूपमा विश्लेषण गरे। उनले बुझेका थिए कि उपत्यका विजय बिना नेपाल एकीकरण सम्भव छैन, किनकि उपत्यका आर्थिक र राजनीतिक दृष्टिले केन्द्रबिन्दु थियो।

काठमाडौँ उपत्यकाको विजय सरल थिएन। कीर्तिपुरमा गरिएको प्रारम्भिक आक्रमण असफल भयो र गोरखाली सेनाले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपर्‍यो। तर पृथ्वीनारायण शाह निराश भएनन्। उनले सीधा युद्धको सट्टा आर्थिक नाकाबन्दीको रणनीति अपनाए, जसले उपत्यकाभित्र खाद्यान्न र आवश्यक वस्तुको अभाव सिर्जना गर्‍यो। साथै उनले उपयुक्त अवसरको प्रतीक्षा गरे। अन्ततः इन्द्रजात्राको अवसर पारेर १७६८ मा काठमाडौँ कब्जा गर्न सफल भए। त्यसपछि भक्तपुर र ललितपुर पनि गोरखा राज्यमा समाहित भए।

उपत्यका विजयसँगै नेपाल एकीकरण अभियानले निर्णायक मोड लियो। काठमाडौँलाई राजधानी बनाएपछि एकीकृत नेपालको प्रशासनिक केन्द्र स्थापना भयो। यस विजयले गोरखा राज्यलाई आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक रूपमा बलियो बनायो। साथै यसले राष्ट्रिय एकताको आधारलाई मजबुत पार्‍यो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पृथ्वीनारायण शाहको धैर्यता, रणनीतिक सोच र अटल संकल्पको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले जीवनको अन्तिम समयमा आफ्ना उत्तराधिकारी र भारदारहरूलाई दिएको मार्गदर्शन “दिव्योपदेश” का रूपमा प्रसिद्ध छ। यो केवल उपदेश मात्र नभई नेपालको दीर्घकालीन राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक मार्गनिर्देशन हो। दिव्योपदेशमा उनले राष्ट्रिय एकता कायम राख्न, विदेशी हस्तक्षेपबाट सचेत रहन र जनताको हितलाई सर्वोपरि राख्नुपर्ने सन्देश दिएका छन्। यसले उनको दूरदर्शी सोच र राष्ट्रप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता झल्काउँछ।

दिव्योपदेशमा उनले नेपाललाई “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भनेका छन्, जसले दक्षिणतर्फ विस्तार हुँदै गरेको ब्रिटिश शक्ति र उत्तरतर्फको चीनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने संकेत गर्दछ। उनले विदेशी व्यापारी र शक्तिहरूप्रति सतर्क रहनुपर्ने, राष्ट्रिय सम्पत्ति विदेशमा नजाने व्यवस्था गर्नुपर्ने र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र विकास गर्नुपर्ने सुझाव दिएका थिए। उनका विचारले नेपालको परराष्ट्र नीति र आर्थिक सोचमा दीर्घकालीन प्रभाव पारेको छ।

उनको अर्को महत्वपूर्ण भनाइ “यो चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो” ले नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक स्वरूपलाई स्वीकार गर्ने सन्देश दिन्छ। उनले सबै समुदायलाई सम्मान गर्दै राष्ट्रिय एकताको भावना बलियो बनाउनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए। दिव्योपदेश आज पनि ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा अध्ययन गरिन्छ र नेपालको राष्ट्रिय नीति तथा सोचमा प्रेरणाको स्रोत मानिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले राष्ट्र निर्माणको आधार केवल भौगोलिक विस्तारमा मात्र नभई आर्थिक सुदृढतामा पनि देखेका थिए। उनले बुझेका थिए कि बलियो अर्थतन्त्र बिना राष्ट्र दीर्घकालसम्म टिक्न सक्दैन। त्यसैले उनले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको अवधारणा अघि सारे। विदेशी व्यापारमा अत्यधिक निर्भरता राष्ट्रका लागि हानिकारक हुन सक्ने भन्दै उनले स्वदेशी उत्पादन र आन्तरिक व्यापारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यका विजयपछि व्यापारिक मार्ग र आर्थिक स्रोतहरू राज्यको नियन्त्रणमा ल्याइए, जसले राष्ट्रिय आम्दानी बढाउन मद्दत गर्‍यो।

उनले कृषिलाई अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा स्वीकार गरे। अधिकांश जनता कृषिमा निर्भर भएकाले कृषकहरूको संरक्षण र उत्पादन वृद्धि आवश्यक रहेको उनको विश्वास थियो। उनले भूमिको संरक्षण, कर प्रणालीको व्यवस्थापन र उत्पादनशील वर्गलाई प्रोत्साहन दिनुपर्ने नीति अवलम्बन गरे। साथै विदेशी व्यापारीहरूले स्थानीय बजारमा अत्यधिक प्रभाव जमाउन नपाओस् भन्ने कुरामा पनि उनले ध्यान दिएका थिए।

दिव्योपदेशमा उनले राष्ट्रिय सम्पत्ति देशभित्रै राख्नुपर्ने र अनावश्यक रूपमा विदेशमा धन नजाने व्यवस्था गर्नुपर्ने स्पष्ट निर्देशन दिएका छन्। उनले दरबार बलियो हुन जनताको आर्थिक अवस्था सुदृढ हुन आवश्यक रहेको बताएका थिए। यसरी उनको आर्थिक सोच राष्ट्रको आत्मनिर्भरता, जनकल्याण र दीर्घकालीन स्थायित्वमा केन्द्रित थियो। उनका आर्थिक विचारहरूले आधुनिक नेपालको आर्थिक नीति निर्माणमा पनि प्रेरणा प्रदान गरेका छन्।

पृथ्वीनारायण शाहको रक्षा नीति अत्यन्त रणनीतिक र दूरदर्शी थियो। उनले नेपाललाई “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भन्दै दक्षिणतर्फ फैलिँदै गरेको ब्रिटिश शक्ति र उत्तरतर्फको चीनबीच सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका थिए। सानो राष्ट्र भएकाले प्रत्यक्ष टकरावभन्दा सन्तुलित कूटनीति र आन्तरिक सुदृढीकरण आवश्यक रहेको उनको धारणा थियो। यही सोचले नेपालको परराष्ट्र र सुरक्षा नीतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

सैन्य सुदृढीकरण उनको प्राथमिकतामा थियो। उनले गोरखाली सेनालाई अनुशासित, साहसी र संगठित बनाए। किल्ला निर्माण, सीमाक्षेत्रको सुरक्षा र रणनीतिक स्थानहरूमा सैनिक तैनाथीमा उनले विशेष ध्यान दिए। कीर्तिपुर र नुवाकोटजस्ता स्थानहरूमा युद्ध अनुभवबाट उनले सेना व्यवस्थापन र युद्धनीतिमा सुधार गरे। उनले युद्धलाई अन्तिम विकल्पका रूपमा प्रयोग गरे तापनि आवश्यक पर्दा कठोर कदम चाल्न पछि परेनन्।

उनको सुरक्षा नीति केवल बाह्य खतरा नियन्त्रणमा सीमित थिएन, आन्तरिक एकता कायम राख्नु पनि उतिकै महत्वपूर्ण थियो। उनले राष्ट्रिय एकता र जनसमर्थनलाई रक्षा शक्तिको आधार माने। विदेशी हस्तक्षेपप्रति सतर्क रहन, सन्धि–सम्झौता गर्दा सावधानी अपनाउन र राष्ट्रिय स्वाभिमान जोगाउनुपर्ने उनको सन्देश स्पष्ट थियो। यसरी पृथ्वीनारायण शाहको रक्षा तथा सुरक्षा नीति नेपालको स्वतन्त्रता र अस्तित्व संरक्षणमा निर्णायक सावित भयो।

पृथ्वीनारायण शाह हिन्दू धर्मका अनुयायी थिए र उनले नेपाललाई हिन्दू राज्यका रूपमा संरक्षण गर्ने नीति अवलम्बन गरेका थिए। अठारौँ शताब्दीको सामाजिक संरचना धर्मसँग गहिरो रूपमा जोडिएको थियो, जहाँ शासन, सामाजिक व्यवस्था र सांस्कृतिक परम्परा धर्मबाट प्रभावित हुन्थे। उनले वैदिक परम्परा, धार्मिक संस्कार र सामाजिक मूल्यहरूको संरक्षणमा जोड दिए। दरबारमा धार्मिक अनुष्ठान, ब्राह्मणहरूको सम्मान र परम्परागत संस्कारलाई निरन्तरता दिइन्थ्यो। यसले राज्य सञ्चालनमा धार्मिक आस्थाको प्रभाव स्पष्ट देखाउँछ।

यद्यपि उनी हिन्दू धर्मका समर्थक थिए, उनले नेपालको बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक स्वरूपलाई पनि स्वीकार गरेका थिए। “चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी” भन्ने उनको प्रसिद्ध अभिव्यक्तिले विविध समुदायहरूको सहअस्तित्व र सम्मानलाई संकेत गर्छ। यसले देखाउँछ कि उनी धार्मिक संरक्षणका पक्षमा भए पनि सामाजिक एकताको पक्षधर थिए। विभिन्न जाति, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरूलाई एउटै राष्ट्रअन्तर्गत एकीकृत गर्न धार्मिक सहिष्णुता आवश्यक रहेको उनको बुझाइ थियो।

विदेशी मिशनरी गतिविधिप्रति भने उनले सतर्क नीति अपनाए। उनले बाह्य धार्मिक प्रभावले राष्ट्रिय एकता र परम्परागत संरचनामा असर पार्न सक्ने आशंका व्यक्त गरेका थिए। त्यसैले विदेशी प्रभाव नियन्त्रण गर्दै स्वदेशी संस्कृति र धर्मको संरक्षण गर्नुपर्ने नीति अघि सारे। यसरी उनको धार्मिक दृष्टिकोण राष्ट्र संरक्षण, सामाजिक स्थायित्व र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको थियो।

पृथ्वीनारायण शाहको निधन ११ जनवरी १७७५ मा देविघाट, नुवाकोटमा भयो। उनको मृत्युले एक महान् राष्ट्रनिर्माताको जीवनयात्राको अन्त्य गर्‍यो, तर उनले सुरु गरेको एकीकरण अभियान र राष्ट्र निर्माणको प्रक्रिया भने निरन्तर अघि बढिरह्यो। उनको निधनपछि उनका छोरा प्रताप सिंह शाह गोरखाको राजा बने। यद्यपि उनी स्वयं लामो समय शासन गर्न पाएनन्, तर पृथ्वीनारायण शाहले तयार पारेको आधारले नेपाल राज्यलाई निरन्तरता प्रदान गर्‍यो।

उनको विरासत मुख्यतः नेपाल एकीकरण अभियानमा आधारित छ। साना–साना राज्यहरूलाई एउटै केन्द्रीय शासनअन्तर्गत ल्याएर उनले आधुनिक नेपालको आधार तयार पारे। उनले राष्ट्रिय स्वाभिमान, आत्मनिर्भरता र सन्तुलित परराष्ट्र नीतिको मार्गदर्शन दिएका थिए। उनका विचारहरू “दिव्योपदेश” मार्फत आजसम्म अध्ययन र चर्चा गरिन्छन्।

आज पृथ्वीनारायण शाहलाई राष्ट्रनिर्माता, एकीकरणकर्ता र राष्ट्रिय एकताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उनका नाममा स्मारक, शालिक र राष्ट्रिय दिवसहरू मनाइन्छन्। नेपालको इतिहास, राजनीति र सांस्कृतिक चेतनामा उनको योगदान अमिट छ। उनले स्थापित गरेको एकताको भावना र राष्ट्रिय स्वाधीनताको सोच आज पनि नेपालको मार्गदर्शनका रूपमा कायम छ। यसरी उनको जीवन र कार्य नेपाली इतिहासको गौरवपूर्ण अध्यायका रूपमा सधैं स्मरणीय रहनेछ।

देविघाटस्थित पृथ्वी स्मारक ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान मानिन्छ, किनकि यही स्थानमा पृथ्वीनारायण शाहको दाहसंस्कार गरिएको थियो। सोही स्थानमा उनको सम्झनामा सालिक तथा स्मारक निर्माण गरिएको छ, जसले राष्ट्रनिर्माताप्रति सम्मान प्रकट गर्दछ। यस स्मारकले उनको जीवन, योगदान र एकीकरण अभियानको स्मरण गराउँदै राष्ट्रिय एकताको सन्देश दिन्छ। प्रत्येक वर्ष विभिन्न कार्यक्रम र श्रद्धाञ्जली समारोहमार्फत उनलाई सम्मान व्यक्त गरिन्छ।

उनको सम्झनामा देशका विभिन्न स्थानमा संरचना, संस्था तथा सम्मानहरू स्थापना गरिएका छन्। वि.सं. २०६३ मा संसद् पुनर्स्थापना र २०६५ मा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि राजनीतिक परिवर्तनसँगै उनका नाममा रहेका केही स्मारक तथा संरचनाहरूको नाम परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। साथै उनको नाममा रहेको राजमार्गलाई “लोकमार्ग” नामाकरण गर्ने प्रयाससमेत गरिएको थियो। राजनीतिक परिवर्तन भए पनि पृथ्वीनारायण शाहको ऐतिहासिक योगदानप्रति सम्मान र स्मरण भने निरन्तर रहँदै आएको छ।

• • पृथ्वी राजमार्ग

• पृथ्वी राजपथ

• पृथ्वी सालिक (सिंहदरबार)

• पृथ्वी सालिक (पशुपतिनाथ मन्दिर)

• पृथ्वी स्मारक सालिक, चन्द्रागिरि

• महाराजा पृथ्वीनारायण शाह स्मृति प्रतिष्ठान

• पृथ्वीनारायण शाहको सालिक, राष्ट्र विभूति पार्क, पोखरा

• ग्रेटर नेपाल: क्वेस्ट फर बाउन्ड्रीज (वृत्तचित्र)

• पृथ्वीनारायण क्याम्पस, पोखरा

• पृथ्वी संग्रहालय

• • पृथ्वीनारायण शाह सालिक, सिन्धुलीगढी किल्ला